Yahudiya va Samariya nima va “Gʻarbiy sohil” nomi qayerdan kelib chiqqan?

Isroilning sohilboʻyi tekisligi bilan Iordan daryosi orasidagi bitta togʻli oʻlkaning ikki nomi bor. Yahudiya va Samariya — 1949-yilgi sulh chizigʻidan sharqda joylashgan qirlarning ibroniycha va Bibliyadagi nomi. Isroilning rasmiy tilida bu nom Yehuda ve-Shomron shaklida qoʻllanadi. Xalqaro axborot tahririyatlarining aksariyati “Gʻarbiy sohil” deydi. Bu nomlar asosan bir hududni bildiradi. Ammo ular anglatadigan tarix bir xil emas. Bir nomning tarixi minglab yillarga borib taqaladi. Ikkinchisi esa 1948-yilda paydo boʻlgan. Bu sayt Yahudiya va Samariya nomini qoʻllaydi, manba “Gʻarbiy sohil” atamasini ishlatganida esa buni qayd etadi.

Geografiya

Yahudiya — janubdagi togʻli oʻlka. Uning tarixiy markazi Xevron shahri boʻlib, Xevron bilan Quddus orasida Baytlahm va Etsion aholi punktlari guruhi joylashgan. Samariya — shimoldagi togʻli oʻlka boʻlib, Nablus, Jenin hamda gʻarbiy chekka boʻylab Tulkarm va Qalqiliya tomon joylashgan shaharlarni oʻz ichiga oladi. Quddus bu ikki oʻlka orasida, Iordan vodiysi esa sharqda daryoga tomon pasayib boradigan yonbagʻirda joylashgan. Tuhmatga qarshi liga togʻli oʻlka qadimdan Yahudiya va Samariya nomi bilan tanilganini, bu nomlar Britaniya mandati davrida ham kundalik muomalada qoʻllanganini qayd etadi. Yahudiylar virtual kutubxonasi jamlagan maʼlumotlarda keltirilgan AQSH Markaziy razvedka boshqarmasining (MRB) “Jahon mamlakatlari faktlar kitobi” hududning umumiy maydonini qariyb 5,860 kvadrat kilometr deb koʻrsatadi. Bunga Latrun boʻrtigʻi va Oʻlik dengizning shimoli-gʻarbiy choragi ham kiradi. Sharqiy Quddus esa, ayni xaritada koʻrsatilsa ham, statistik jihatdan alohida koʻrib chiqiladi.

Gʻarbiy chekka — 1949-yilgi Isroil–Iordaniya sulh chizigʻi, yaʼni Yashil chiziq. ADL uni 1948-yilgi urushdan keyin oʻtkazilgan ajratish chizigʻi deb taʼriflaydi; bu nom xaritalarda ishlatilgan yashil siyohdan kelib chiqqan. U shartnoma bilan belgilangan chegara emas. 1949-yil 3-aprelda Rodosda imzolangan Isroil–Iordaniya umumiy sulh bitimining oʻzida ham shunday deyiladi: hech bir qoida Falastin masalasining yakuniy tinch yoʻl bilan hal etilishida tomonlardan birining huquqlari, daʼvolari va pozitsiyalariga hech qanday tarzda putur yetkazmasligi lozim, chunki bu qoidalar faqat harbiy mulohazalar asosida belgilangan. Ajratish chiziqlari kelgusidagi hududiy kelishuvlar yoki chegara chiziqlariga taʼsir qilmaydigan tarzda kelishilgan. Bu — oʻt ochishni toʻxtatish chizigʻi. Tomonlar kelishgan xalqaro chegara emas. Uni Isroil chegarasi deb ataydiganlar shu chiziqni belgilagan bitim nega boshqacha deyishini tushuntirishi kerak.

Qisqacha tarix

Yahudiya va Samariya — qadimgi podshohliklarning nomlari boʻlib, ibroniy Bibliyasida koʻp uchraydi. “Gʻarbiy sohil” esa yigirmanchi asr oʻrtalarida yaratilgan geografik atama: 1948-yilgi urushda Transiordaniyaning Arab legioni togʻli oʻlkani egallaganidan keyin Hoshimiylar qirolligining gʻarbida qolgan daryo sohili shunday atalgan. MRBning “Faktlar kitobi”dagi etimologik izohga koʻra, bu nom Iordaniya 1948-yildan keyin egallab, boshqargan, Iordaniyaning oʻz hududiga nisbatan daryoning narigi tomonida joylashgan yerlarga tegishli. CAMERA inglizcha Judea va Samaria nomlari, jumladan Britaniya mandati maʼmurlari tomonidan ham, Iordaniya hukmronligi “Gʻarbiy sohil” atamasini joriy etguniga qadar odatiy muomalada qoʻllanganini, ibroniy tilida soʻzlashuvchilar esa hozir ham kundalik nutqda Yehuda ve-Shomron deyishini qayd etadi.

1950-yil 24-aprelda Iordaniyaning Deputatlar palatasi va Aʼyonlar palatasi qoʻshma majlisda Iordan daryosining ikki sohilini bitta davlatga birlashtirishga qaror qildi. Buni deyarli hech kim tan olmadi. Yahudiylar virtual kutubxonasi tan olgan yagona mamlakatlar sifatida Buyuk Britaniya va Pokistonni koʻrsatadi. Vashington instituti sharhida ham shu ikki davlat qayd etilib, Isroilning ayrim taqdimotlarida faqat Buyuk Britaniya tilga olingani aytiladi. Qirol Abdulloh Arab davlatlari ligasining eʼtirozlariga qaramay shu qadamni tashlagan. Iordaniya hukmronligining oʻn toʻqqiz yili davomida u yerda mustaqil arab davlati tuzilmagan.

CAMERA Iordaniya nazoratidagi togʻli oʻlkada yahudiylarning yashashi yoki mulk sotib olishi taqiqlanganini qayd etadi. Xevron, Quddusning Eski shahri va Gush-Etsiondagi qadimiy yahudiy jamoalari 1948-yilda yoʻq qilingan yoki quvib chiqarilgan edi. Isroil bu hududni 1967-yil iyunidagi urushda Iordaniyadan egallab olgan va oʻshandan beri boshqarib kelmoqda. 1988-yil 31-iyulda qirol Husayn Iordaniyaning daʼvosidan rasman voz kechib, Yahudiya va Samariya bilan huquqiy hamda maʼmuriy aloqalarni uzgan va shu tariqa 1950-yilgi anneksiyadan voz kechgan.

Koʻplab xorijiy hukumatlar, shuningdek Yahudiya va Samariyadagi arablar Isroilning u yerdagi mavjudligini “okkupatsiya” deb ataydi. Isroil esa mudofaa urushi, deyarli hech kim tan olmagan anneksiyadan keyingi bahsli hududiy huquqlar, mudofaa uchun zarur hududiy kenglik va tarixiy aloqalarni taʼkidlaydi. Oʻz-oʻzidan tugʻiladigan savolni bering: hudud kimdan olingan? Undan oldingi hukmdor Iordaniya edi. Uning anneksiyasini deyarli hech bir davlat tan olmagan, Iordaniyaning oʻzi ham undan voz kechgan.

1967-yildan keyin isroilliklar Gush-Etsion va Xevronga qaytib, yangi aholi punktlarini qurdilar. Birinchisi Kfar-Etsion boʻlib, 1948-yilda vayron qilingan aholi punktlari guruhi oʻrnida 1967-yil sentabrida qayta tiklandi. Yahudiya va Samariyadagi arablar bu aholi punktlarini noqonuniy deb ataydi. Isroil bunday talqinga qoʻshilmaydi. Ularning maqomi, chegaralar va Quddus masalasi kabi, yakuniy maqom boʻyicha muzokaralarga qoldirilgan, ammo bu muzokaralar shartnoma tuzilishiga olib kelmagan.

Oslo bitimlari boʻyicha hududlar

1995-yil 28-sentabrda Vashingtonda imzolangan va Oslo II nomi bilan tanilgan Isroil–Falastin muvaqqat bitimi togʻli oʻlkani uch hududga ajratdi. Bu taqsimot 1994-yil mayidagi Gʻazo–Yerixo bitimidan boshlab besh yildan oshmaydigan oʻtish davri uchun moʻljallangan edi. Asosan yirik arab shaharlarini qamrab olgan A hududida fuqarolik boshqaruvi va ichki xavfsizlik uchun Falastin maʼmuriyati masʼul. B hududida fuqarolik boshqaruvi uning zimmasida, xavfsizlik boʻyicha ustuvor masʼuliyat esa Isroilga tegishli. C hududi — Yahudiya va Samariyaning A hamda B hududlaridan tashqaridagi qismi. U yerda Isroil fuqarolik boshqaruvi va xavfsizlik nazoratini saqlab qoldi; ayrim vakolatlar keyinroq topshirilishi belgilandi. Biroq bu vakolatlar toʻliq topshirilmadi. 2000-yilda boshlangan zoʻravonliklardan keyin muzokaralar toʻxtab qoldi.

Vashington instituti ham, MRB maʼlumotlari toʻplami ham C hududi yerlarning qariyb 60 foizini tashkil etishini va Isroilning fuqarolik hamda harbiy nazorati ostida ekanini koʻrsatadi. Yahudiylar virtual kutubxonasining muvaqqat tartibga oid xaritasida A hududi qariyb 18 foiz, B hududi qariyb 22 foiz va C hududi 60 foiz deb berilgan. Yerlarning qariyb beshdan ikki qismini egallagan A va B hududlarida shaharlik arab aholining aksariyati yashaydi. Aholi soni hisoblash mezonlari va sanalarga, eng avvalo Sharqiy Quddus hisobga olingan-olinmaganiga qarab farqlanadi. ADL Sharqiy Quddusni hisobga olmagan holda, Yahudiya va Samariyada qariyb 2.7 million arab va aholi punktlarida qariyb 400,000 isroillik yahudiy yashashini keltirgan. MRBning 2020-yil iyul sanasi qoʻyilgan maʼlumotlar toʻplamida umumiy aholi soni qariyb 2.9 million deb berilgan va 2018-yil holatiga koʻra Yahudiya va Samariyada qariyb 419,000 isroillik koʻchib kelgan aholi yashashi qayd etilgan.

Oslo bitimlari Isroilning xavfsizlik sohasidagi rolini bekor qilmagan. Isroil qoʻshinlari hamon A hududiga, jumladan terroristlarga qarshi reydlar oʻtkazish uchun kiradi. Gʻazoni esa alohida hudud sifatida koʻring. Isroil 2005-yilda Gʻazo sektoridan oʻz fuqarolari va armiyasini olib chiqdi. HAMAS 2007-yilda Gʻazoni egallab oldi. Gʻazo — sohilboʻyidagi alohida hudud. U Yahudiya va Samariyaning bir qismi emas.

Nom nega muhim?

Har bir nom muayyan tomonni yoqlash deb qabul qilinadi. Isroilning rasmiy ibroniy tilida Yehuda ve-Shomron qoʻllanadi. Xorijiy ishlar vazirliklari va axborot tahririyatlarining aksariyati “Gʻarbiy sohil” atamasidan foydalanadi. Arab va yahudiy aholi shaharlarda, qishloqlarda, qochqinlar lagerlarida va Isroil aholi punktlarida yashaydi. Har ikki xalqning tarixiy aloqalari bor va hech bir nom ularni yoʻqqa chiqara olmaydi.

Qadimiyroq nomning oʻzi chegaralar, fuqarolik yoki u yerda yashovchi odamlarning huquqlari masalasini hal qilmaydi. Ammo bir narsani ochib beradi: “Gʻarbiy sohil” osmondan tushgan, oʻz-oʻzidan qabul qilinishi kerak boʻlgan betaraf atama emas. Bu Iordaniya endigina egallab olgan yerlarga berilgan nom. Yahudiya va Samariya esa 1967-yildan keyin oʻylab topilgan shior emas. Bu — oʻsha qirlarning qadimgi va mandat davridagi nomi.

Zarur deb bilsangiz, ikki nomdan istalganini qoʻllang, lekin qaysi biri avval paydo boʻlganini biling. Keyin esa faktlarga oʻting: qaysi hududni kim boshqaradi, kim qayerda yashaydi va imzolangan bitimlarda aslida nima deyilgan?

Bu maqola mavzuning tarixiy asoslarini tushuntiradi. Gʻazodagi urushga oid dalillar Naza: Haqiqiy voqea filmida keltirilgan. Unda Isroil mudofaa kuchlarining yuqori martabali qoʻmondonlari va razvedka zobitlari HAMAS terrorchilik tashkilotiga qarshi urush qanday olib borilganini bayon qiladi. Filmni inglizcha subtitrlar bilan bepul tomosha qilish mumkin. Bu urush qayerdan boshlanganini bilish uchun 2023-yil 7-oktabrda nima boʻlganini oʻqing.