BDS және антисемитизм: бойкот еврейлерге бағытталғанда

Сынауға болады. Мәселе онда емес.

Израильді сынаңыз. Израильдіктер мұны күн сайын істейді: баспасөзде, соттарда және офицерлер арасында қоныстар, күш қолданудың шамаластығы және соғыстың жүргізілуі туралы апта сайын пікірталас жүреді. Бұған ешкімнің рұқсаты қажет емес. Негізгі мәселе әлдеқайда өткір. «Кез келген сыншыны антисемит дейсіңдер» деп айғайлайтындар мына сұраққа сирек жауап береді: науқан қай сәтте Израильді қателесуі мүмкін мемлекет ретінде қарастырудан қалып, еврейлерді шеттетуге, кінәлауға немесе өзге халықтардың бәрінде бар құқықтардан айыруға болатын халық ретінде қарастыра бастайды?

Бұл — ойдан шығарылған шек емес. Анықтамалар, бойкот ережелері, университеттердегі оқиғалар мен парламенттік дауыс берулердің бәрі құжаттарда із қалдырады. Сол ізге үңілейік.

IHRA мәтінінде шын мәнінде не жазылған?

2016 жылғы мамырда Холокостты еске алу жөніндегі халықаралық альянс заңдық міндет жүктемейтін жұмыс анықтамасын қабылдады: «Антисемитизм — еврейлерді қабылдаудың белгілі бір түрі; ол еврейлерге деген өшпенділік түрінде көрініс табуы мүмкін». Сол құжатта қарсыластары көбіне аттап өтетін тағы бір сөйлем бар: «Израильге кез келген басқа елге айтылатын сынға ұқсас сын айту антисемитизм деп қарастырыла алмайды». Демек, IHRA Газа, қоныстар немесе Нетаньяху туралы сөйлеуге тыйым салмайды. Ондағы түсіндірме мысалдар мән-жайға байланысты бағаланады. Атап айтқанда, өзге ұлттардың құқығына тиіспей, еврейлердің өзін-өзі билеу құқығын жоққа шығару; басқа демократиялық мемлекеттерге қойылмайтын талаптарды қою; Израильді сипаттауда қалыптасқан антисемиттік бейнелерді қолдану; Израиль саясатын нацистермен салыстыру; Израиль мемлекеті үшін бүкіл еврей халқына ортақ жауапкершілік арту сияқты жайттарға назар аударылады.

Диффамацияға қарсы лига IHRA анықтамасын пікір білдіргені үшін жаңа қылмыстық жауапкершілік енгізудің құралы ретінде емес, бағыт-бағдар беру мен оқыту құралы ретінде қолдайды. Лига Израильге қатысты кейбір мысалдардағы пікірлердің өзі АҚШ Конституциясының Бірінші түзетуі қорғайтын сөз бостандығы аясында қалатынын да атап өтеді. Мәні де осында. Мәтін мәселені танып-білуге көмектеседі: кейбір таптаурындардың сыртқы саясат туралы пікір кейпінде айтылса да, неліктен антисемиттік болып қалатынын түсіндіреді. Ол әрбір өткір авторлық мақаланы өшпенділікке жатқызбайды.

2017 жылғы 1 маусымда Еуропарламент IHRA анықтамасын қолдайтын қарар қабылдап, мүше мемлекеттерді оны өздері де қабылдауға, еврей қауымдарын өшпенділік негізіндегі қылмыстар мен өшпенділік тудыратын сөздерден қорғауға және антисемиттік шабуылдарды тергейтін құқық қорғау органдарына қолдау көрсетуге шақырды. Германия анықтаманы сол жылдың кейінгі айларында қабылдады. 2019 жылы Бундестаг та «Израиль мемлекетінің саясатын сынау сияқты тұжырымдалғанымен, іс жүзінде еврей халқына деген өшпенділіктің көрінісі болып табылатын» мәлімдемелерді айыптап, дәл осы шекті белгіледі.

Анықтамаға қарсы уәждер және олардың нені қорғайтыны

Қарсыластардың уәжін өз сөздерімен тыңдайық. Стратегиялық диалог институтының мәліметінше, сөз бостандығын қорғаушылар IHRA сионизм мен Израильге қатысты кейбір сынды антисемитизмге жатқызу арқылы пікір білдіру еркіндігін шектейді деп санайды. Балама мәтіндер — Антисемитизм туралы Иерусалим декларациясы мен Nexus құжаты — бұл шекті тарылта түсуге тырысады.

Енді сол тарылтылған шектің нені қорғайтынына қарайық. Америкалық еврей комитеті бұл баламалардың ешқайсысын ешбір үкімет мақұлдамағанын атап өтеді. Сондай-ақ Иерусалим декларациясы Израильге қосарлы өлшем қолдануды және негізін қалаушысы еврей мемлекетін жойғысы келетінін айтқан бойкот, инвестициядан бас тарту және санкциялар науқанын қорғайтынын көрсетеді. Стратегиялық диалог институты Иерусалим декларациясын өз тұжырымымен сипаттай отырып, оның авторлары Газа мен Яһудея және Самариядағы арабтардың құқықтары мен өзін-өзі билеуін жақтауды қорғауға ерекше мән беретінін айтады. Институттың түсіндіруінше, декларация азаматтық құқықтары толық тең екі ұлтты мемлекетті қолдауды, бұл Израильдің еврей мемлекеті ретінде өмір сүруін тоқтататын болса да, антисемитизм деп санамайды; BDS-ті де өздігінен антисемитизм ретінде емес, бойкот пен санкциялар науқаны ретінде қарастырады.

Бұл — сөз бостандығына сүйенген уәж. Ол антисемитизмнің сирек кездесетініне дәлел емес. Оны IHRA-ның әдеттегі сынға өз мәтінінде берген еркіндігімен және «сын» тек еврейлерге бағытталатын жағдайлармен салыстырып бағалаңыз.

Стратегиялық диалог институты айғай-шудың тасасында қалатын үлкен ортақ тұсты да атап өтеді: екі тарап та Израиль саясатын сынауға болатынымен және сынның нысаны не астарындағы ниеті антисемиттік болуы мүмкін екенімен келіседі. Талас қосарлы өлшем, еврейлердің өзін-өзі билеуін жоққа шығару және нацизммен немесе апартеидпен салыстыру төңірегінде жүреді. Бұлар сөз мағынасына қатысты ұсақ дау емес. Олар еврей студентінің өз пікірі бар азамат ретінде қабылданатынын не үкіметтің орнына жауап беретін адамға айналатынын айқындайды.

Бойкот еврейлерге бағытталғанда

Бойкот, инвестициядан бас тарту және санкциялар қозғалысы өзін еврейлерге емес, Израиль мемлекетіне қарсы бағытталған, апартеид кезіндегі Оңтүстік Африканы оқшаулауды үлгі еткен науқан ретінде таныстырады. CAMERA дерегінде Палестиналық BDS ұлттық комитетінің «нәсілшілдіктің барлық түріне, соның ішінде еврейлерге қарсы нәсілшілдікке» қарсы екенін мәлімдегені және қарсыластары Израильге қысым жасауды еврейлерге қарсы нәсілшілдікпен шатастырады деп шағымданғаны келтіріледі. Жарайды. Қозғалыстың өзіне берген осы сипаттамасын ескерейік. Содан кейін жазбаша ережелерін оқиық.

2004 жылы BDS-тің негізін қалаған тармақтарының бірі ретінде құрылған Израильге академиялық және мәдени бойкот жариялау жөніндегі палестиналық науқан Израильдің академиялық және мәдени мекемелерін езгі жүйесіне сыбайлас деп санап, халықаралық қауымдастықты оларға бойкот жариялауға шақырады. NGO Monitor PACBI-дің көрермендерді Израиль балеті мен Израиль филармониялық оркестрі сияқты израильдік өнер ұжымдарына бойкот жариялауға үндегенін келтіреді. PACBI оларды «әскери қылмыстар мен халықаралық құқық бұзушылықтарын жоспарлауда, іске асыруда және ақтап көрсетуде мемлекеттің серіктесі» деп айыптайды. InfluenceWatch PACBI-дің Израильдегі және Израильді қолдайтын ғалымдардың «басым көпшілігі» мемлекетті қорғағаны үшін немесе оны жеткілікті дәрежеде айыптамағаны үшін сыбайлас деген тұжырымын тіркеген. Ойланып көріңіз: балет труппасы қандай заң қабылдайды? Бұл — заңға қарсы санкция емес. Бұл — музыканттар мен университеттердің саяси ұстанымын тексеру.

АҚШ университеттерінде осы қисын Израиль азаматы болып табылмайтын еврейлерге де қолданылады. ADL-дің 2020–2021 жылдардағы университеттік белсенділікке жасаған шолуы BDS-тің «Израиль, оның лоббистік топтары және сыбайлас мекемелері қатысатын іс-шаралардан» аулақ болуға шақыратын ресми мәдени бойкот нұсқаулықтары «еврей қауымына шамадан тыс үлкен әсер еткенін» анықтады. Себебі BDS-ті қолдайтын топтар америкалық еврейлердің кәдімгі ұйымдарын жиі «лоббистік топтар» немесе «сыбайлас мекемелер» деп қарастырады. Қарым-қатынасты қалыпқа келтіруге қарсы ережелер де осылай жұмыс істейді: олар израильдіктер мен Газадан немесе Яһудея және Самариядан келген арабтар қатысатын іс-шараларда «тараптардың теңдігі» меңзелсе, мұндай іс-шараларды жол беруге болмайтын әрекет деп санайды. Саясатқа қарсы бойкот осылайша тұтас қауымға қарсы бойкотқа айналады.

Жекелеген оқиғалар нысананың үкіметтен адамға қалай ауысатынын көрсетеді. 2018 жылғы қыркүйекте Мичиган университетінің профессоры Джон Чейни-Липпольд студенттің Израильдегі бағдарламаға қатысуға ниетті екенін білгеннен кейін, бұрын уәде еткен ұсыным хатын беруден бас тартты. Университет оған тәртіптік шара қолданып, оның «іс-әрекеті оқытушылардың студенттермен қарым-қатынасы мен оларға көзқарасына қатысты … Университет пен Колледж күткен талаптарға мүлде сай келмегенін» мәлімдеді. Ұлыбританияның Студенттер ұлттық одағына қатысты тәуелсіз тергеудің Стратегиялық диалог институты қорытындылаған нәтижелері антисемиттік қудалаудың алдын алуда кемшіліктер болғанын анықтады. Ол қудалауда еврейлерді ғұрыптық кісі өлтірумен айыптайтын жала мен Ротшильдтер туралы таптаурындар қолданылып, еврей студенттеріне Израиль мемлекеті үшін жауапкершілік артылған. Ұжымдық кінә тағу, қастандық теориялары және басқа ешбір этностан талап етілмейтін сынақ: бұлар — IHRA мысалдарының күнделікті өмірдегі көрінісі.

Германия ашық айтты

2019 жылғы 17 мамырда Бундестаг CDU/CSU, SPD, FDP және «Одақ 90/Жасылдар» ұсынған бастама бойынша BDS қозғалысына қарсы тұру және антисемитизммен күресу туралы қарар қабылдады. Демократияларды қорғау қоры бұл дауыс беру қылмыстық заң қабылдау емес, саяси шешім болғанын атап өтеді. Қарарда IHRA-дан дәйексөз келтіріліп, екі мемлекет құру мақсаты қайта расталады. Одан кейін неміс заң шығарушылары айтуға толық құқылы тарихи тұжырым жасалады. CAMERA қабылданған мәтіннен мына үзіндіні келтіреді: «BDS қозғалысының дәлелдеу үлгісі мен әдістері антисемиттік сипатта». Ал BDS-тің Израиль өнер қайраткерлеріне бойкот жариялауға шақырулары және Израиль тауарларына жапсырылатын «Сатып алмаңыз» деген жапсырмалары «Германия тарихының ең сұмдық кезеңін еске салады». Еврей виртуалды кітапханасындағы осы қарардың ағылшынша нұсқасында мұндай жапсырмалар «нацистердің … “Kauf nicht bei Juden!” (“Еврейлерден сатып алма!”) ұранын еріксіз еске түсіретіні» айтылған. Бундестаг Израильдің өмір сүру құқығына күмән келтіретін немесе BDS-ті белсенді қолдайтын ұйымдарды қаржыландырмауға шешім қабылдап, өзге мемлекеттік органдарды да осы ұстанымды ұстануға шақырды.

BDS пен кейбір неміс сыншылары қарар саяси пікір білдіруге кедергі келтіреді деп жауап берді. CAMERA Палестиналық BDS ұлттық комитетінің «еврейлерге қарсы нәсілшілдікті» қабылдамайтынын және нысанасы халық емес, режим екенін мәлімдегенін келтіреді. Бастамаға қарсы болған «Жасылдар» депутаты Юрген Триттин «Израильдің басып алу саясатын сынаушыларға қатысты қорқыту ахуалы» қалыптасқанын және BDS-ті антисемитизммен теңестіру күш қолданбайтын науқан белсенділеріне жала жабу болатынын айтты. Ендеше, бұл уәжді ережелермен салыстырып тексеріңіз. Мемлекетке бойкот жариялау — белгілі құрал. Бірақ жазбаша өлшемдері Израиль хорлары мен оркестрлерін сыбайлас деп айыптайтын, ал университеттердегі іс-тәжірибесі еврей студенттерінің қауымдық өмірін сыбайластыққа жатқызатын бойкоттың нысанасы үкіметтер мен шекаралар шеңберінен шығып кетеді.

Түйін

Дәлелдеу міндеті айыптаушыға жүктеледі. Дәл осы талап Газа соғысына қатысты ең ауыр айыптауларға, соның ішінде геноцид туралы айыптауға да қолданылады. Дәлелдер, құқық және әскери іс-тәжірибе жөнінде пікір таластыруға болады. Наза: Шынайы оқиға бұл мәселелерді бір сарынды ұранмен емес, камера алдында өз міндеттерінің қандай болғанын айтатын офицерлермен талқылайды. Бірақ ең ескі тәсілді «сын» ретінде өткізуге болмайды: еврейлер еврей болғаны үшін бір мемлекетке жауап беруге, мәдени ортадағы орнын жоғалтуға немесе басқа ешбір диаспорадан талап етілмейтін кінәсіздігін дәлелдеуге тиіс деген ұстанымды. IHRA бұл дауды тоқтатпайды. Ол мұның атын атайды.

Одан кейін BDS деген не екенін оның негізін қалаушылардың өз сөздерімен оқыңыз.